Het succes van de Duitse economie

Duitsland heeft een goede naam in Europa om hun bloeiende economie en laag werkloosheidspercentage. Zelfs nu de financiële crisis in alle Europese landen voelbaar is, houdt Duitsland het hoofd nog steeds boven water.

Het is algemeen bekend - of is het een stereotype? - dat Duitsers harde werkers zijn, niet in alleen in het bedrijfsleven, maar ook op scholen. Waar Nederlandse studenten met een 6 al heel tevreden zijn, gaan de Duitse studenten voor een 10. Zou dit harde werken een culturele oorsprong hebben? Laten we eens kijken hoe daar de zaken in het algemeen geregeld worden.

Denken op lange termijn

Vijandige overnames op de aandelenbeurs komen niet vaak voor. Het is een moeilijk proces om dit voor elkaar te krijgen en in het algemeen wordt dit soort praktijken geweerd. Managers en bestuurders kunnen daardoor meer tijd en energie besteden aan het leidinggeven en het ontwikkelen van een strategisch beleid voor de lange termijn dan aan het moeten afweren van bedrijfsovernames. Het gaat om groei van binnenuit in plaats van groei door het verwerven van andere bedrijven of manipulatie van de baten.

Hiërarchie en onzekerheidsvermijding

De meeste bedrijven zijn oligarchisch, d.w.z. dat het bestuur in handen is van een kleine groep aan de top. De hiërarchische structuur is overwegend verticaal. De functies, werkzaamheden en onderlinge verbanden worden nauwkeurig gedefinieerd en vastgelegd. Het is van belang dat procedures en de dagelijkse gang van zaken volgens het boekje gebeuren. Teveel eigeninitiatief of het omzeilen van formaliteiten wordt niet gewaardeerd. Wat in elk ander land tot een bureaucratische nachtmerrie zou leiden, werkt in Duitsland juist heel goed vanwege de neiging tot perfectionisme op zowel zakelijk als privé-gebied.

Hier zit ook een 'maar' aan want wanneer de zaken anders lopen dan voorzien was, is men niet zo snel in staat om een snelle oplossing te vinden. Er wordt eerst gezocht naar werkwijzen die eerder met succes zijn toegepast, maar wanneer die er niet zijn, staat men al gauw met lege handen. Duitse bedrijven zijn meer ingesteld op het functioneren in een productiemarkt waarin processen en procedures een langere levensduur hebben dan in een markt van voortdurende en regelmatige veranderingen.

Het nemen van beslissingen

Het nemen van beslissingen wordt overgelaten aan het topmanagement. Diegene die deskundig is of een specialist op dat specifieke gebied wordt uitgenodigd om een weloverwogen mening te geven waar serieus naar geluisterd wordt. Inbreng van andere personen, die niet tot die groep horen, wordt niet erg op prijs gesteld. Als er na veel discussie voorzichtig een voorlopig besluit genomen wordt, staat die vol met uitwijkmogelijkheden en alternatieven voor onvoorziene omstandigheden. Het definitieve besluit wordt omgezet in een nauwgezet en uitgebreid beschreven stappenplan dat tot op de letter wordt uitgevoerd.

Leiderschap

De Duitse manager is krachtig, besluitvaardig en deskundig op zijn vakgebied.
Duitse werknemers hebben respect voor zo'n baas en zullen hem zelden in het openbaar tegenspreken of bekritiseren. Zijn aanwijzingen worden op grond van zijn kennis zonder al te veel morren uitgevoerd, zolang hij wel duidelijke aanwijzingen en richtlijnen geeft. Zodra ze weten wat er van hen verwacht wordt, willen ze met rust gelaten worden om die die taak uit te voeren. 
Delegeren van werk is duidelijk, precies en schriftelijk vastgelegd. 
De relatie tussen managers en hun werknemers loopt wat stroef en is afstandelijk. Hoewel veel managers de deur van hun kantoor openlaten, voelen veel werknemers zich nog niet vrij genoeg om zomaar binnen te lopen. Gelukkig komt daar verandering in want de werknemers van nu verwachten een makkelijk benaderbare manager voor het geven van directe feedback.

Houding en gedrag
Duitse managers en werknemers zijn ambitieus en gaan rivaliteit niet uit de weg. Werkloos zijn is beschamend en failliet gaan is een persoonlijk en professioneel stigma. Er wordt hard gewerkt om succes te behalen en dat succes mag ook aan de buitenwereld getoond worden: het merk en model van de auto, inrichting van het kantoor en het hebben van een 'Haus' in plaats van een 'Wohnung'.
Werk en privé worden strikt gescheiden gehouden. In het algemeen wordt er geprobeerd om het werk op het werk af te handelen en niet mee naar huis te nemen. Thuis willen ze ook liever niet telefonisch lastiggevallen worden over zakelijke aangelegenheden.

Onderling contact
Informele contacten tussen werknemers vinden vanwege de verticale hiërarchie vooral plaats op hetzelfde werkniveau of binnen dezelfde soort functie. Ondanks dat het vrij ongebruikelijk is om bij elkaar over de vloer te komen, willen collega's op het persoonlijke vlak graag meer van elkaar weten. Dit is naar alle waarschijnlijkheid om te bepalen met wat voor personen ze dagelijks te maken hebben en de ontwikkeling van de onderlinge verhoudingen.
Carrièrekansen
De strak-georganiseerde carrièrestructuur in veel Duitse bedrijven maakt het moeilijk om een snelle voorwaartse sprong te maken. Het komt niet vaak voor dat een werknemer onverwachts naar voren wordt geschoven en andere collega's passeert. Om promotie te maken moet je niet alleen je manager maar ook je collega's overtuigen dat je de juiste kwaliteiten bezit en een goed, hardwerkend teamlid bent. Iemand van buitenaf wordt pas aangesteld als er intern geen passende persoon voorhanden is.


Loyaliteit
Doordat bedrijven een visie voor de lange termijn uitstippelen en hun personeel als een waardevolle investering beschouwen, hebben Duitse werknemers - in vergelijking met hun collega's in andere Europese landen - een groter saamhorigheidsgevoel en binding met hun bedrijf en zijn bereid daar ook hard voor te werken.




Images: 
www.industrie.blog.nl
www.freedigitalphotos.net

Euro 2012 - Portugal vs Nederland = Collectivisme vs Individualisme

Nederland is in de groepsfase van het EK 2012 met 2-1 verslagen door Portugal en is daarmee uitgeschakeld. Hoe kon dit nu gebeuren met een team waarin zoveel sterren meespeelden?

Het antwoord? Verschil in cultuur tussen individualisme en collectivisme.

Individualisme vs Collectivisme

Individualisme

Nederland - en daarmee Oranje - heeft een overwegend individualistische denkrichting. Een individualist doet dingen liever uit naam van zichzelf dan als lid van een team. Hij legt veel contacten, maar de band is vaak niet zo diepgaand en van betrekkelijk korte duur. 

Een zakenpersoon uit Nederland zal waarschijnlijk heel verbaasd zijn als een Chinese zakenrelatie, waarmee hij op dat moment geen transactie heeft lopen, hem een mailtje zendt met de vraag hoe het met hem gaat. Hij zal zichzelf een beetje wantrouwig afvragen wat de Chinees van hem moet, terwijl het mailtje bedoeld is om de zakelijke band te onderhouden en te versterken

Wat de familiebanden betreft, het eigen gezin plus ouders en grootouders zijn de meest belangrijke familieleden. Vaak blijft het contact met ooms, tantes, neven en nichten en de kinderen daarvan beperkt tot de geijkte grote familiebijeenkomsten zoals bruiloften en begrafenissen.

Collectivisme

Het Portugese team heeft - ondanks lefzetter Ronaldo - een meer collectivistische inslag. Het groepsbelang staat boven individuele aspiraties en de onderlinge verhoudingen worden zo harmonieus mogelijk in stand gehouden. De beloning is voor de inzet van het héle team.

De familiebanden zijn heel sterk. Er wordt verwacht dat je onvoorwaardelijk trouw bent aan je familie. Dat schept verplichtingen maar geeft ook veiligheid, want je moet elkaar in alle omstandigheden helpen. Maar als één familielid zich te schande heeft gemaakt, strekt de schande zich ook uit naar de rest van de familie en bestaat er een soort collectieve schaamte.

Het verschil tussen Individualisme en Collectivisme in grote lijnen

Individualisme 'Analytisch'	Collectivisme 'Intuïtief'
Het belang van individu staat op de eerste plaats.	Het belang van de groep staat op de eerste plaats.
Het sociale gedrag wordt gevormd door innerlijke (denk)processen. "Je denkt voor jezelf"	Het sociale gedrag wordt gevormd door het waarnemen van het gewenste gedrag m.b.t. respect en verplichtingen. "Je denkt voor de groep"
Je bent verantwoordelijk voor je eigen welzijn, belang, ontwikkeling en directe familie (gezin).	Je bent verantwoordelijk voor het welzijn van de groep waartoe je hoort: familie, team, sociale groep.
Contacten worden makkelijk verbroken als blijkt dat het onderhouden van die contacten meer kost dan dat het oplevert.	Contacten zijn van groot belang en moeten goed onderhouden worden, ook al kost het moeite.
De groep bestaat uit individuen. De grootte van beloning is afhankelijk van de individuele inzet en bijdrage.	De groep is een eenheid. Beloning is gelijk voor alle leden van die groep.
Gerechtigheid	Gelijkheid

Image: Cultural differences by Yang Liu (www.doobybrain.com)

Cultuurverschillen - Zakendoen in Frankrijk

Elk jaar trekken duizenden mensen naar Frankrijk om daar zaken te doen of vakantie te vieren op de camping of in hun tweede huisje. We hebben al twaalf jaar een huisje in Frankrijk en hebben al vaak kennisgemaakt met de Franse manier van doen. En om eerlijk te zijn - en dan spreek ik voor mezelf - is daar niks mis mee. Om welke reden je daar ook heengaat, het is altijd in jouw voordeel als je iets meer weet over de Franse omgangsvormen.

De afspraak - punctualiteit 
Maak afspraken minstens twee weken van tevoren. De Fransen zijn overigens in het algemeen wat nonchalant als het om punctualiteit gaat. Ze zijn meestal aan de late kant en doen er niet moeilijk over. Dit geldt echter alleen onder hooggeplaatsten. Ondergeschikten moeten natuurlijk wél op tijd zijn. Ook als je iets aan een Franse leidinggevende wilt verkopen, wees dan op tijd, maar houd er rekening mee, dat de andere persoon wel zo vrij mag zijn om een kwartiertje later te komen.
Voor lunchafspraken moet je zeker op tijd zijn. Lunch is gemiddeld tussen 12.00 en 14.00 uur en daar wordt strikt aan gehouden.

Het voorstellen
Schud altijd de hand! Vrienden schudden elkaar zelfs de hand als ze elkaar in de supermarkt tegenkomen. Ook in je dagelijkse werkomgeving schud je elkaar de hand als je 's morgens binnenkomt en 's avonds bij het weggaan. Ik heb gezien dat ze elkaar bij terugkeer na de lunch handenschuddend begroeten. Onthoud goed dat de Fransen eerst hun achternaam en dan hun voornaam zeggen. Bij een achternaam als bijvoorbeeld Dupont, herken je heus wel dat het om een achternaam gaat. Maar als voor- en achternaam allebei een voornaam zouden kunnen zijn, kun je je al snel vergissen als je die persoon daarna aanspreekt. Tutoyeren zonder toestemming is uit den boze. Wanneer de Fransen op wat vertrouwder voet met je staan, is het de gewoonte om de vrouw één of twee kussen te geven. Dit is meer een rituele aangelegenheid dan een uiting van warme gevoelens, want je armen blijven tijdens het kussen naast je lichaam hangen. Je pakt elkaar niet vast.

Vergaderingen
De Fransen organiseren een vergadering niet om een overeenkomst te bereiken, maar om informatie uit te wisselen. Je moet dus geen besluit verwachten. De sfeer tijdens besprekingen is welwillend formeel en beleefd. Er moet eerst wederzijds vertrouwen en respect worden bereikt, voordat je dingen gedaan krijgt. Dat respect verdien je door het juiste gedrag. Wat je zeker niet moet doen, is een spreker onderbreken of over een ander onderwerp praten dan wat op de agenda staat. Ga geen confrontaties aan en zet je gesprekspartners niet onder druk. Ook wordt er aan het eind van een bespreking een uitgebreide mondelinge samenvatting gegeven of krijgen alle deelnemers na de bespreking een samenvatting op papier.

Onderhandelingen en besluitvorming
Franse bedrijven hebben een sterk hiërarchische en nogal autoritaire inslag. De baas is de baas. Besluiten worden genomen door de top van het bedrijf. Wat onderhandelingen betreft, een win-win aanpak heeft geen prioriteit ('als je niet wint, verlies je'). Wanneer er uiteindelijk een overeenkomst is bereikt, wordt het contract uitgebreid en in heel precieze bewoordingen vastgelegd.

Werkcultuur
De Fransen werken niet graag samen in teams. Je zult er niet vaak kantoortuinen aantreffen en de deuren van de kantoren zijn meestal gesloten. Informatie is niet algemeen beschikbaar, maar wordt aan de managers meegedeeld, die op hun beurt hun medewerkers op de hoogte brengen.
Hoewel Frankrijk enerzijds bekend staat om bureaucratie, worden procedures niet altijd op de vastgestelde manier uitgevoerd. Dit creëert een soort grijze zone, waar je als buitenstaander geen grip op hebt.

Zakelijke do's en dont's
■  Blijf formeel en wat gereserveerd tijdens alle zakelijke aangelegenheden. Doe alsjeblieft niet te
    familiair. Nederlanders hebben soms de neiging om wat informeel met elkaar om te gaan, ook als ze
    elkaar niet zo goed kennen.
■  Oogcontact is hetzelfde als in Nederland: niet te intens.
■  Toon je goodwill en probeer Frans te spreken. Hoewel hoe langer hoe meer Fransen de Engelse taal
    beheersen (en dat ook willen tonen), hebben ze lang niet zoveel onderdompeling in het Engels als in
    Nederland gebeurt. Dat is ook niet zo verwonderlijk: alle Engelstalige films in de bioscoop en op tv
    worden nagesynchroniseerd. Het is me wel opgevallen dat er wel steeds meer Engelse uitdrukkingen
    en losse woorden in tijdschriften worden gebruikt.
■  Laat je niet afschrikken door verschil in mening en de manier waarop het geuit wordt. De Fransen
    zijn in het algemeen welbespraakt en waarderen een goed onderbouwd debat.
■  Toon geen ongeduld; ze nemen de tijd om tot een besluit te komen.

We hebben zelf ondervonden dat Fransen heel lang de kat uit de boom kijken. Je moet 'bewijzen' dat je het waard bent om vriendschap mee te sluiten.

Als je nieuwsgierig bent naar de belevenissen in ons Franse huisje, klik hier.




Afbeeldingen:
www.dailyjobfinder.wordpress.com
www.frogandprincess.wordpress.com
www.theworkingwardrobe.com

Cultuurverschillen - Directe en indirecte communicatie

Low context en high context communicatie

Hoe zeg je wat je vindt?
De hogeschool waar ik geregeld opdrachten voor doe, heeft een internationale studierichting. Al het lesmateriaal is in het Engels en ook de voertaal tijdens de colleges en projecten is Engels. De opleiding trekt hierdoor veel buitenlandse studenten aan, die merendeels uit Azië en Afrika komen. En zoals gebruikelijk in het Nederlandse onderwijssysteem, werken de studenten in projectgroepen. Aan het eind van elk semester worden de groepen niet alleen beoordeeld op het resultaat van het project, maar ook op de onderlinge samenwerking. Feedback geven en krijgen is een essentieel onderdeel van de studie. Omdat ik het onderdeel Cultural Diversity geef, ben ik altijd benieuwd hoe die samenwerking verloopt.

Wederzijdse ergernissen
Wat mij opvalt is het verschil in communicatie tussen Nederlandse en Aziatische studenten. Een paar jaar geleden was de vaak gehoorde klacht van Nederlandse studenten dat ze van hun Aziatische medestudenten nooit een rechtstreekse reactie op vragen of opmerkingen kregen.

"Ze lachen heel vriendelijk, maar aan het eind van een gesprek weet je nog steeds niet of de boodschap is overgekomen en of ze bijvoorbeeld inderdaad de gevraagde veranderingen in een verslag gaan aanbrengen. Ik word er soms helemaal gék van! Ik denk vaak dat ze het Engels niet helemaal begrijpen en daarom probeer ik mijn vragen kort en simpel te stellen, maar dan krijg ik soms helemaal geen reactie meer."

Ik kan het deze student niet kwalijk nemen dat hij zo reageert. Zijn reactie heeft te maken met de manier waarop we in Nederland communiceren.: duidelijke bewoordingen gebruiken en zonder omwegen tot de kern van de zaak komen. Er wordt niet voor niets geadviseerd om in woord en geschrift de KISS-regel toe te passen: Keep It Short and Simple.

In mijn gesprekken met de Aziatische studenten kwam naar voren dat ze zich vaak aangevallen voelden. Ze waren (en zijn) nog steeds hoogst verbaasd dat er zulke directe vragen gesteld worden en dat er bovendien van hen meteen een antwoord wordt verwacht.

"De Nederlandse studenten zijn vaak zo ongeduldig en geven mij niet de tijd om over een antwoord na te denken. Ik snap heus wel wat ze bedoelen, maar het is niet beleefd om zo rechtstreeks te vragen en te antwoorden."

De Aziatische studenten zijn bovendien vaak geshockeerd wanneer studenten hun docenten op heel directe manier aanspreken of zeggen dat ze iets niet snappen.

"Als je zegt dat je iets niet snapt, bedoel je eigenlijk dat de docent het niet goed heeft uitgelegd en daardoor lijdt hij of zij gezichtsverlies."

Communicatie in context
De ergernis van zowel de Nederlandse als Aziatische student ligt in het verschil van communiceren. In sommige culturen leer je al op jonge leeftijd om gezichtsverlies bij een ander te voorkomen. Dat kun je doen door die ander niet openlijk met zijn fouten of zwakheden te confronteren.

Door de boodschap in vriendelijke en soms wat vage bewoordingen
 te verpakken, 'lees' je tussen de regels door wat er aan de hand is en kun je,  zonder te kijk te zijn gezet, je fouten of handelingen herstellen.

Deze indirecte manier van communiceren wordt vaak impliciet genoemd, met andere woorden, de context van de situatie geeft aanwijzingen over hoe je je op de juiste manier moet gedragen en wat er van je verwacht wordt. Daar hoef je niet veel woorden voor te gebruiken, maar je moet wel een antenne hebben om de boodschap goed te interpreteren.
Deze indirecte manier van communiceren wordt ook wel high context communication genoemd.

In culturen met een expliciete, directe communicatiestijl - low context communication - is het van belang om de boodschap en situatie met veel woorden uit te leggen en toe te lichten. De boodschap moet duidelijk zijn. Overgebleven twijfel bij de ontvanger wordt weggenomen door de boodschap met evenveel of andere woorden nog eens te herhalen. Je hebt geen antenne nodig om te begrijpen wat er bedoeld wordt.

De Iowa State University heeft met de twee bekers het verschil tussen beide communicatiestijlen op heel duidelijke manier geïllustreerd. Op de high context beker staat helemaal niets vermeld omdat er wordt aangenomen dat iedereen de situationele context wel snapt dat je je aan een beker met hete koffie of thee kunt branden als je niet oplet. Op de low context beker staat voor alle zekerheid nog een waarschuwing afgedrukt: Caution, this beverage may be very hot. De Amerikaanse cultuur is dus duidelijk low context, niet alleen door het voorbeeld van deze beker, maar ook door de vele - soms onzinnige - waarschuwingen die op de handleidingen van hun producten staan.

Tijden en culturen veranderen. Scholen en bedrijven zijn zich gelukkig steeds meer bewust van communicatiestoringen en ruis door cultuurverschillen en zoeken ook steeds meer naar manieren om de juiste toon te vinden. Bovendien kun je door je inzichten in communicatiemanieren van je - culturele - doelgroepen, de interactie via je (social) mediakanalen daarop aanpassen.

Heb je zelf ook voorvallen van miscommunicatie door cultuurverschillen meegemaakt?

Cultuurverschillen - Etiquette in Marokko

Het vervolg van Zakendoen in Marokko gaat over de Marokkaanse etiquette, over wat je wel of niet moet doen tijdens (zakelijke) ontmoetingen.

Kleding
—  Kleding is formeel en vrij conservatief. Draag als man een donker kostuum, vooral tijdens de eerste zakelijke ontmoeting. Als vrouw kun je een mantelpak, jurk of broekpak dragen, maar zorg ervoor dat je er niet te bloot bijloopt, dus geen diepe decolletés, korte mouwen en onbedekte knieën.
—  Wees bescheiden met het dragen van dure accessoires.

Uitnodiging bij iemand thuis
—  Als je echtgenote jou op je reis vergezelt, informeer bij de gastheer of de uitnodiging ook voor haar geldt. Sommige behoudende Marokkanen hebben aparte vrouwen- en mannenruimtes en het onverwacht meebrengen van een vrouw kan niet altijd gelegen komen.
—  Kleed je formeel; hiermee toon je respect voor de gastheer.
—  Doe je schoenen uit bij het betreden van het huis.
—  Geef iedereen van het gezelschap een hand. Als er vrouwen aanwezig zijn, wacht dan even af of zij hun hand uitsteken om jou de hand te schudden. Doen ze dit niet, dan is een knik voldoende.


Cadeaus
—  Als je een uitnodiging krijgt om bij iemand thuis te komen, is het gebruikelijk om iets voor de gastheer mee te brengen. Neutrale attenties zijn noten, vijgen, dadels, bloemen of zoet gebak.
—  Een kleinigheid voor de kinderen wordt gewaardeerd.
—  Geef nooit alcohol, ook al weet je dat de gastheer dit drinkt.
—  Geef en ontvang cadeaus met beide handen.
—  Cadeaus worden niet geopend in aanwezigheid van de gever.

Tafelmanieren
—  De maaltijd wordt soms gebruikt aan kniehoge tafels met kussens rondom om op te zitten.
—  De gast zit meestal aan de rechterkant van de gastheer.
—  Voordat de maaltijd geserveerd wordt, is het gebruikelijk om je handen te wassen. Dit gebeurt niet aan de kraan, maar aan tafel. Er gaat een schaal rond en als het jouw beurt is, houdt je handen boven de schaal terwijl iemand anders er water overheen giet. Daarna krijg je een handdoek om je handen aan af te drogen.

columbusmagazine.nl

—  Wacht met het nemen van voedsel totdat de gastheer begint.
—  Er is een overvloed aan voedsel op tafel als teken van gastvrijheid. Soms wordt het op een grote, gemeenschappelijke schaal geserveerd. In dat geval neem je het voedsel van het deel van de schaal dat vóór je ligt. Reik daarom nooit over de schaal heen naar voedsel dat aan de andere kant ligt. Als gast zul je de lekkerste stukjes op 'jouw deel' aantreffen.
—  Om het voedsel van de schaal te nemen, gebruik je een stukje brood of je duim, wijs- en middelvinger van je rechterhand. Gebruik nooit je linkerhand want die wordt als onrein beschouwd.
—  Ook water wordt vaak uit een gemeenschappelijk glas gedronken. Als je dit liever niet wilt, vraag dan om limonade.
—  Als de maaltijd is afgelopen, komt de schaal weer langs om je handen te wassen.

Oogcontact
—  Oogcontact is afhankelijk van status in de sociale samenleving. Marokkanen die een hogere opleiding hebben of uit gegoede families komen hebben sneller direct oogcontact en communiceren ook verbaal directer.
—  Mensen die werk van lage status doen, proberen oogcontact vaak te vermijden en kunnen soms een ietwat slaafse houding aannemen.

Gebaren
—  Rechterhand: de toppen van je vingers en duim samenbrengen (vingertoppen omhoog) en een beetje op en neer bewegen op heuphoogte betekent in het wegverkeer 'een beetje langzamer' of 'wees voorzichtig'
—  Je duim onder tegen je kin houden betekent 'veel' of 'iets is vol'.
—  Je wijsvingers parallel naast elkaar houden betekent dat dingen gelijkwaardig of eender zijn.
—  Het naar beneden trekken van je onderste ooglid met je wijsvinger is een van de vele gebaren die 'schaamte' of 'je moet je schamen' aanduidt.
—  Je rechterhand op je hart plaatsen en vergezeld laten gaan van een lichte buiging is een teken van respect en wordt bij begroeten gebruikt.

Ken je nog andere etiquetteregels, gebaren of vormen van lichaamstaal, reageer dan via het contactformulier, zodat de lijst zo compleet mogelijk wordt.

Cultuurverschillen - Zakendoen in Marokko

Tijdens mijn Cultural Diversity workshop krijg ik vaak het verzoek om dieper in te gaan op culturele aspecten van een bepaald land. Helaas heb ik niet altijd de tijd hiervoor, omdat mijn workshop gericht is op het ontwikkelen van iemands cultuurbewustzijn en niet zozeer op het bespreken van de cultuur van allerlei landen. Maar ik kan er natuurlijk wel een artikeltje over schrijven, wat veel handiger is, omdat je het altijd nog eens na kunt lezen.

----------------------------------------

Zakendoen in Marokko

De basis
Officiële naam: Koninkrijk Marokko
Staatshoofd: Koning Mohammed VI
Hoofdstad: Rabat
Officiële taal: Arabisch
Munteenheid: Marokkaanse dirham
Godsdienst: Islam


Belangrijkste normen en waarden
Respect — Marokkanen zijn er sterk van overtuigd dat je altijd jezelf, je ouders/ouderen en je meerderen moet respecteren. Ze zijn zelf vriendelijk en voorkomend naar anderen toe en verwachten dat jij dat ook zult zijn. Onbeleefdheid is een belediging.

Persoonlijke verhoudingen — De familie staat boven alles, zelfs boven de behoeften van het individu. Vriendschappen zijn meestal langdurig en deze vrienden krijgen vaak een plaats in de familie. Vertrouwen en vriendschap spelen belangrijke rollen in zowel de persoonlijke als zakelijke sfeer.

Eer — Eergevoel en eigenwaarde zijn uiterst belangrijk in de Marokkaanse cultuur. Schaamte en gezichtsverlies moeten te allen tijde voorkomen zien te worden. Hun reputatie staat hoog in het vaandel en ze zullen er alles aan doen om ervoor te zorgen dat zij zichzelf of hun familie niet in verlegenheid brengen.

Godsdienst — De Islam speelt een grote rol in zowel het dagelijkse leven als de zakenwereld. Veel bedrijven zijn op vrijdagmiddag gesloten om iedereen de mogelijkheid te geven aan de godsdienstige verplichtingen te voldoen. Tijdens de Ramadan vinden er zelden onderhandelingen plaats.


Zakelijke omgeving

• Het gezag van de manager of baas wordt altijd gerespecteerd. Typisch genoeg zal een manager niet alleen de andere gezaghebbenden, maar vaak ook zijn werknemers raadplegen voordat er een beslissing wordt genomen. Het nemen van beslissingen kost veel tijd omdat uiteindelijk alle betrokken managers hun goedkeuring moeten geven.
• Marokkaanse werknemers zijn in het algemeen terughoudend in het bijzijn van hun meerderen. Directe tegenspraak en openlijke discussie worden vermeden, maar 'onder elkaar' kan wel een persoonlijke mening worden gegeven. 
• Tegenzin en afkeuring worden eerder door de gezichtsuitdrukking dan door woorden getoond.
• De Marokkaanse zakenman doet het liefst zaken met personen die hij al wat langer kent. Op deze manier kan een stabiele zakenrelatie groeien. Voor jou opent dit weer deuren naar andere contacten.
• Zakendoen in Marokko is vaak formeel, een overblijfsel uit de tijd dat Marokko nog onder Frans protectoraat viel. Een gebrek aan formaliteit, bijvoorbeeld in onderhandelingen, wordt als respectloos opgevat.
• Zorg dat op je visitekaartjes ook een vertaling van je gegevens in het Arabisch of Frans hebt.
• Bij een ontmoeting schudden mannen elkaar de hand. Is er een vrouw aanwezig, wacht dan - als man zijnde - even af of zij haar hand uitstrekt om je de hand te schudden. 

WEL of NIET doen

WEL — Begroet iedereen op een formele manier met 'mijnheer' en 'mevrouw'. Gebruik pas voornamen als je hiervoor toestemming hebt gekregen.

WEL — Toon oprechte interesse in de ander en doe moeite om een relatie op te bouwen. 

WEL — Neem de tijd voor het onderhandelen. Geef je Marokkaanse zakenpartner ruimschoots de tijd om tot een besluit te komen. Het opjagen van iemand wordt als agressie gezien.

NIET — Begin je gesprek niet meteen met de zakelijke aangelegenheden maar vraag eerst hoe het met  iemands gezondheid, familie en vrienden gaat. Vermijd voor alle zekerheid het noemen van iemands vrouwelijke familieleden. 

NIET — Praat niet over gevoelige onderwerpen, zoals de koning, godsdienst of de rechten van de vrouw. En natuurlijk niet over sex. Deze onderwerpen kunnen misschien ter sprake komen als je iemand echt heel goed kent. Heb bovendien geen oordeel klaar over de landscultuur. 

NIET — Vermijd openlijke confrontaties. Laat je zakenpartner geen gezichtsverlies lijden. Mocht je een conflict met iemand hebben, roep dan de bemiddeling in van een tussenpersoon. Heb je deze mogelijkheid niet, maak dan een privé-afspraak om het conflict te bespreken. Gebruik geen beschuldigende woorden en matig je toon in zo'n gesprek.


Geert Hofstede
Volgens de dimensies van Geert Hofstede, zou de vergelijking tussen de Marokkaanse en Nederlandse cultuur er zó uitzien:

De punten die ik hierboven beschreven heb, zijn beknopt. Ik hoor het graag als je verdere aanvullingen of opmerkingen hebt om de lijst compleet te maken.

Klik hier om meer te weten te komen over mijn workshop.

Interculturele communicatie - Universele gezichtsuitdrukkingen

Er zijn acht universele gezichtsuitdrukkingen, die met het uitdrukken van emotie te maken hebben: angst, interesse/nieuwsgierigheid, verdriet, schaamte, afgrijzen, verrassing, blijheid en boosheid.

Elke cultuur geeft haar eigen invulling aan deze gezichtsuitdrukkingen. De ene cultuur laat veel meer expressie toe, terwijl in de andere juist de voorkeur wordt gegeven aan een neutrale, niets verradende uitdrukking. Het tonen van emotie - in lichaamshouding, stem en gezicht - wordt soms als een teken van zwakte gezien.

In onze familie was er een tweedeling. Bij mijn vader zag je redelijk goed wat er in hem omging, maar dat gebeurde meestal in familiekring. Daarbuiten probeerde hij zoveel mogelijk een neutrale uitdrukking te bewaren.
Mijn oom, zijn broer, was helemaal het tegenovergestelde. Was hij verheugd? Kwaad? Tevreden? Hij kon je in een gesprek een complimentje maken en het volgende moment, met precies dezelfde uitdrukking, een uitbrander geven. In beide gevallen verried ook zijn stem geen emotie. Bij hem wist ik nooit waar ik aan toe was.

Bekijk hier de kenmerken die bij de universele gezichtsuitdrukkingen horen.

Hoe staat het met de Nederlandse emoties? Welke mogen getoond worden?

"Eigen cultuur is superieur" - over etnocentrisme, stereotypes en vooroordelen

Een vast onderdeel van mijn workshop Cultural Diversity is From Them to Us. Het gaat over de verschillende fases van je culturele bewustzijn: van het aanleren van je eigen cultuur - enculturatie - tot het  samensmelten van culturen met nieuwe normen en waarden - culturele synergie.

Etnocentrisme
Nauw verwant aan enculturatie is etnocentrisme. Het is de tendens om de wereld te bezien vanuit je eigen cultuur of groep in de overtuiging dat de jouwe de allerbeste is en superieur aan alle andere. Deze beoordeling kan betrekking hebben op taal, gedrag, religie, maar ook op tradities en gewoontes. Het gemene van etnocentrisme is dat het individuen uit andere culturen of groepen generaliseert.
Vaak worden (voor)oordelen gevormd op basis van stereotyperingen. Als je andere culturen alleen vanuit deze invalshoek kunt bezien, blokkeer je elke vorm van open communicatie. Mocht je nu denken "O, daar heb ik geen last van," dan heb je het goed mis. Bijna niemand ontkomt aan een bepaalde mate van etnocentrisme.

Vooroordelen (www.favim.com)

Lichte en zware vormen van etnocentrisme
Etnocentrisme kan heel onschuldig en subtiel naar boven komen in de manier waarop je over andere gewoontes of regels praat: "In Groot-Brittannië rijden ze aan de verkeerde kant van de weg", maar kan ook heel kwetsend zijn, zoals 'kopvodden' voor hoofddoeken of een godsdienst 'achterlijk' noemen.

Bij de lichtste vorm van etnocentrisme maakt het iemand niet zoveel uit om met personen uit andere culturen in aanraking te komen en te communiceren. Ze gaan hoogstens wat harder, of juist langzamer praten (maar dan wel in hun eigen taal) met het idee dat de 'vreemdeling' hen zo wel zal begrijpen. Ik heb dit zelf geregeld meegemaakt in de tijd dat mijn echtgenoot en ik in Frankfurt am Main woonden. Hoewel mijn Duits helemaal niet slecht is, begonnen vooral ambtenaren veel harder tegen mij te praten als ik voor iets officieels aan hun balie stond. En al zei ik, dat ik hen begreep en dat ze niet hoefden te schreeuwen, ze bleven tot mijn ergernis gewoon doorgaan. Mijn echtgenoot had hier minder last van, maar dat kwam waarschijnlijk doordat hij geen 'buitenlands' uiterlijk heeft. Een grappig voorval vind ik nog steeds die keer dat ik een bestelling in een warenhuis kwam ophalen. Hoewel ik bij het opgeven van de bestelling duidelijk mijn naam had opgeschreven, stond er op het pak dat ik in ontvangst nam alleen het woord 'Japan'. En ik kom niet eens uit Japan!

Bij de gematigde vorm probeert men het contact met vreemdelingen zo veel mogelijk te vermijden. Er is een duidelijke grens tussen 'wij' en 'zij. Men communiceert het liefst alleen met 'wij' en slechts met 'zij' als het echt niet anders kan.

De zwaarste vorm is discrimineren. Men heeft helemaal geen boodschap aan andere culturen en wil er het liefst niets mee te maken hebben. Men denkt alleen in vooroordelen en stereotypes. Het komt vaak tot uiting door racistische grappen te maken of, nog erger, door geweld te gebruiken. Ook wordt de andere cultuur de schuld gegeven van allerlei (vermeende) misstanden in de samenleving of gevoel van ontevredenheid. De uitingen die daarmee gepaard gaan, grenzen aan haatzaaien.

Al Jolson (courtesyWarner Bros)

Boosdoeners
De boosdoeners zijn vaak de media in de vorm van televisie, (strip)boeken en films. Heel stiekem beïnvloeden zij onze mening over andere culturen. Een goed voorbeeld van hoe men over de uiterlijke kenmerken van zwarte Amerikanen dacht is Al Jolson. Hij was een witte Amerikaanse acteur en zanger, die vóór de Tweede Wereldoorlog beroemd is geworden door films, waarin hij zwarte personages speelde en in die gedaante de muziek van de zwarte Amerikanen ten gehore bracht. De manier waarop hij zich schminkte - met extreem dikke lippen - was conform het beeld dat men in die tijd van zwarten had. Zijn films waren heel populair en niemand zette vraagtekens bij zijn uiterlijk. Tegenwoordig zou er een lawine aan protesten komen, net zoals er nu veel discussie
gaande is over de rol en het uiterlijk van Zwarte Piet.

Sjors en Sjimmie (juliansworld.punt.nl)

Ook de makers van stripboeken zoals Sjors en Sjimmie en Kuifje in Afrika lieten zich niet hinderen door stereotyperingen. Sjors was altijd de slimste en wist overal een oplossing voor. Sjimmie was de goedgelovige domoor die bij de kookpot van zijn stam in het oerwoud was weggetrokken en in de 'beschaafde' wereld was neergezet, met zijn ringen nog in zijn oren. Sjimmie was overal bang voor, vooral voor alles wat modern was. Zijn taalgebruik was primitief te noemen.
Pas jaren later heeft Sjimmie een ander uiterlijk gekregen en heeft men zijn taalgebruik aangepast.

Maar het gaat niet alleen om uiterlijke kenmerken. In veel Amerikaanse films werden zwarten neergezet als lui, bang, dommig (met rollende ogen, spierwitte tanden en primitief taalgebruik), of agressief. De zwarte zanger en trompettist Louis Armstrong deed er zelfs nog een schepje bovenop. Hij versterkte het stereotype van de 'neger met de rollende ogen en witte tanden' door zich tijdens zijn optredens zo te gedragen.


Culturele bewustwording
Om zonder vooroordelen met mensen van andere culturen te communiceren, moet je je eerst bewust zijn van je eigen culturele normen en waarden. Er zijn vier stadia van cultureel bewustzijn te onderscheiden.

Ik ken alleen mijn manier
Je bent je alleen bewust van je eigen cultuur en hebt geen weet van hoe andere culturen het doen. Door dit gebrek aan vergelijking, vind je jouw cultuur de allerbeste.

Ik weet van hun manier
Je begint te beseffen dat er ook andere manieren van aanpak zijn, maar je doet geen moeite om die andere manieren te verkennen. Voor jou is jouw cultuur nog steeds de allerbeste.

Ik combineer mijn en hun cultuur
Je kennis van andere gewoontes is aan het groeien. Je probeer ook wel eens die andere aanpak uit, vooral als die andere aanpak een stuk makkelijker is dan die van jouw cultuur. Je visie op andere culturen wordt milder.

Mijn manier + hun manier = onze manier
Je bent bereid om je eigen manieren en aanpak aan te passen aan die van de ander. Samen delen jullie dezelfde (nieuwe) normen en waarden. In sommige gevallen ben je zelfs bereid om je oude cultuur in te wisselen voor deze nieuwe cultuur.

Hoe nu verder?
Door de toenemende mate van globalisering komen we steeds meer in contact met andere culturen en hun andere normen en waarden. Het is soms wel even schrikken als je met vreemde gewoontes en opvattingen te maken krijgt, maar ga je dan alsjeblieft niet achter de muren van je eigen cultuur verschansen. Verval niet in stereotyperingen, maar probeer die anderen eens te leren kennen. En bovendien, verschillen mogen er zijn, zoals Mahatma Ghandi het verwoordde:

"I don't want my house to be walled in on all sides and my windows to be stuffed. I want the cultures of all the lands to be blown about my house as freely as possible. But I refuse to be blown off my feet by any."

Het overbruggen van culturele verschillen

Culturele verschillen veroorzaken culturele hindernissen.

Iemand uit een andere cultuur doet de dingen anders dan wat wij gewend zijn. Sommige verschillen zijn makkelijk te herkennen, andere zijn moeilijker te ontdekken. We hebben deze onzichtbare cultuurverschillen pas in de gaten als we door een onverwachte reactie of afwijzing in verwarring worden gebracht.

Om je interculturele communicatievaardigheden te verbeteren, moet je verder kijken dan wat aan de oppervlakte zichtbaar is. Ik vergelijk de diepere lagen van cultuur meestal met de schillen van een ui: van buiten kun je niet altijd zien wat er van binnen gaande is. 

Aan de oppervlakte - dagelijks waarneembaar (door gewoon rond te kijken)

• fysieke kenmerken, zoals de kleur van de huid, haar, ogen
• taalkleur
• voedsel 
• kleding
• huizen
• infrastructuur
• kleurgebruik
• hoe voedsel gegeten wordt
• advertentiestijlen
• televisieprogramma's
• muziekstijlen

Onder de oppervlakte - niet altijd duidelijk waarneembaar en daardoor lastig

• de wijze van begroeten
• manieren van beleefdheid en respect tonen
• taalgebruik
• fysieke afstand 
• mentale afstand (hiërarchie)
• wel of niet elkaar aanraken
• het wel of niet tonen van affectie
• religieuze en seksuele taboes
• het omgaan met tijd - lineair of circulair
• de hoeveelheid maaltijden per dag en hun tijdstip
• verbale communicatie - direct/indirect - veel of weinig woorden - stiltes

Diep onder de oppervlakte - diepgewortelde aannames van hoe het leven in elkaar steekt

• normen en waarden
• de 'helden' waarop het gedachtengoed gebaseerd is

Jouw eigen cultuur

Als je je interculturele vaardigheden wilt verbeteren, zou je aan de hand van bovenstaande kenmerken je eigen cultuur, bijvoorbeeld de Nederlandse, eens wat nader moeten bekijken. 

Hoe zit het met de niet zichtbare zaken? Hoe doen 'wij' dat? Welke normen en waarden kun je benoemen en op welke helden is de 'volksaard' gebaseerd? 

Pas als je je daarvan bewust bent, weet je welke hindernissen jij als individu in contact met andere culturen kunt tegenkomen, maar ook hoe je jouw culturele bewustzijn kunt inzetten om deze contacten soepel te laten verlopen.

Horizontaal of verticaal?

In mijn vorig artikel schreef ik dat ik niet meedoe met de Kloutscore competitie. Ik heb geen zin om me gek te laten maken. Dat maakt mij een individualist volgens de theorie van antropoloog E.T. Hall (1914-2009). En volgens H. Triandis, die Individualisme en Collectivisme in cultuur nog verder heeft uitgediept, ben ik zelfs een horizontale individualist.

"Nou en?" zullen de meesten zichzelf afvragen. Toch is het aardig om hierover iets meer te weten omdat het je inzicht geeft in de manieren hoe mensen het dagelijkse leven beleven. 

Horizontaal individualisme - 'Ik doe wat ik wil' 

• ze zijn liever niet van anderen afhankelijk
• ze vertrouwen (meestal) op zichzelf
• de groei van de eigen identiteit staat op de eerste plaats en is onafhankelijk van wat anderen van hen vinden
• ze 'doen hun eigen ding'
• status is niet zo belangrijk

Verticaal individualisme - 'Ik wil de beste zijn'

• ze willen hun werk beter doen dan de anderen met wie ze te maken hebben
• alles draait om winnen
• concurrentiestrijd is een 'natuurwet'
• ze laten op voorhand niet merken dat ze met iemand concurreren; hun 'tegenstander' weet vaak niet eens dat er een concurrentiestrijd gaande is
• ze kunnen gespannen en geprikkeld raken als iemand anders beter is
• individuele status is belangrijk

Horizontaal collectivisme - 'Iedereen is gelijk'

• ze vinden het welzijn van de hele groep (familie, collega's) belangrijk
• ze zijn trots op prestaties van anderen uit hun groep; er is weinig gevoel van jaloezie
• verdriet van anderen wordt als eigen verdriet ervaren
• ze werken graag samen, het liefst met de anderen uit hun groep
• ze hebben moeite met het accepteren van autoriteit, vooral als iemand anders uit de groep zich als leider ontpopt
• er is geen verschil in status

Verticaal collectivisme - 'Wij tegen de anderen'

• het groepsbelang (familie, vrienden, collega's) gaat boven alles
• het belang van de groep is zó belangrijk, dat ze bereid zijn om individuele belangen daaraan op te offeren
• ze hebben een groot saamhorigheidsgevoel met hun groep en passen zich aan de groepscode aan
• ze zien het als hun taak om voor de familie te zorgen, ook als het henzelf niet uitkomt
• concurrentiestrijd is tussen hun eigen groep en andere groepen
• verschil in status wordt geaccepteerd

Marketing van producten
Informatie over culturele kenmerken geeft je een idee over hoe je nu wel of niet een nieuw product in een ander land moet promoten. Een goed voorbeeld is de Nintendo Geheugentrainer. De Nederlandse commercial van een paar jaar geleden toont een opa met z'n kleindochter. Opa kan niet zo goed omgaan met het apparaat en het is kleindochter die hem alles, met wat kleine plagerijtjes, uitlegt. Als het opa uiteindelijk lukt om een leuke score te halen, zijn beiden blij. 

In het algemeen is deze aanpak in Zuidoost-Azië vrij ongebruikelijk. Ouderen worden daar gerespecteerd om hun leeftijd, wijsheid en kennis. Het is niet gepast om een jongere persoon in het openbaar iets te laten uitleggen aan een oudere. En als er toch iets uitgelegd moet worden, gebeurt dat discreet. Status en hiërarchie spelen hier nog een belangrijke rol.

Het is verstandig om marketingstrategieën met kennis van zaken aan de verschillende markten aan te passen. In het verleden zijn er veel blunders gemaakt met de 'one-size-fits-all' aanpak, doordat reclamebureaus geen rekening hielden met de do's and taboos in andere culturen.
Hier zijn nog wat voorbeelden van zakenblunders als gevolg van onvoldoende kennis over cultuurverschillen.

Onzekerheidsvermijding in de Nederlandse cultuur

Minister Donner
Minister Donner vindt dat Nederland na een ramp te snel de schuldvraag bij iemand of een instantie wil neerleggen. Hij verwees naar de conclusie van de Belgische autoriteiten dat het door natuurgeweld veroorzaakte drama in Hasselt tijdens Pukkelpop niet te voorkomen was. "Wij zouden bij zo'n ramp meteen de Onderzoeksraad voor Veiligheid erop gezet hebben en een heel politiek proces zou in gang zijn gezet. We weten niet hoe we met fouten en incidenten moeten omgaan", aldus Donner.

Dimensies van Geert Hofstede
Nederland scoort tamelijk hoog op het gebied van onzekerheidsvermijding volgens organisatiepsycholoog Geert Hofstede, die bekend geworden is door zijn vijf dimensies waarmee culturen met elkaar vergeleken kunnen worden: hiërarchie, masculiniteit, lange- of kortetermijndenken, individualisme en onzekerheidsvermijding. 

Zoals de naam al doet vermoeden, is onzekerheidsvermijding de angst voor het onbekende en voor onvoorspelbare situaties waarop moeilijk grip te krijgen is. De grootste onzekerheidsvermijder is de overheid, gevolgd door woningstichtingen en scholen.


Tendensen

• interacties worden geformaliseerd
• afspraken worden schriftelijk vastgelegd, vaak in de vorm van een contract
• gegevens worden nauwgezet bijgehouden en dienen als bewijsstukken
• een beleid wordt dichtgetimmerd door procedures te formaliseren, op schrift te stellen en strikt op te volgen
• er is grote weerstand tegen veranderingen
• ontwikkeling van nieuwe producten of dienstverleningen wordt ontmoedigd, maar áls er iets nieuws geïmplementeerd wordt, gaat het door een fase van veel controles
• het op schrift stellen van regels en afspraken heeft tot doel om gedrag makkelijk te voorspellen
• weinig tolerantie als regels overtreden worden
• vastgelegde regels worden zelden teruggedraaid

"Regels zijn regels"
Een aantal voorbeelden:

• rijtjeshuizen in uniforme kleuren
• weinig verschil in architectuur van vrijstaande huizen  
• de gigantische hoeveelheid verkeersborden  
• belijning op de wegen

Ik ben benieuwd welke voorbeelden jij hebt om dit rijtje aan te vullen.